De context begrijpen, waarom is dat soms moeilijk?

Context betekent letterlijk: de omstandigheden, omgeving of samenhang waarin iets voorkomt en waardoor iets betekenis krijgt.

Veel kinderen met autisme zijn slim, eerlijk en nauwkeurig. Toch kunnen zij moeite hebben om de context van een situatie, een gesprek of een tekst te begrijpen. Ze zien vaak losse onderdelen goed, maar het grotere geheel of de bedoeling erachter is minder vanzelfsprekend. Dit wordt ook wel contextblindheid genoemd.

Contextblindheid betekent niet dat iemand geen context kan begrijpen. Het betekent dat de hersenen minder automatisch gebruikmaken van de informatie rondom woorden, gebeurtenissen of situaties. Daardoor kost het meer bewuste inspanning om betekenis te geven aan wat er gebeurt.

Wat is contextblindheid?

De term contextblindheid werd vooral bekend door de Britse psycholoog Peter Vermeulen, die jarenlang onderzoek deed naar autisme en betekenisverlening. Volgens Vermeulen zijn mensen met autisme niet blind voor context, maar gebruiken zij context minder spontaan. Daardoor worden woorden, regels en situaties vaker letterlijk en afzonderlijk geïnterpreteerd. Een kind kan bijvoorbeeld prima weten wat een paraplu is, maar minder snel begrijpen waarom iemand een paraplu meeneemt als donkere wolken verschijnen. Het verband tussen de situatie en de betekenis ontstaat minder automatisch.

Waarom begrijpen kinderen met autisme context soms anders?

Minder automatische betekenisverlening
De hersenen van veel mensen zoeken voortdurend naar samenhang en betekenis. Bij autisme verloopt dit proces vaak bewuster en minder automatisch. Daardoor kunnen kinderen met autisme:

• meer gericht zijn op feiten dan op bedoelingen;
• situaties letterlijk interpreteren;
• moeite hebben met veranderingen in regels;
• dezelfde informatie anders begrijpen afhankelijk van de situatie;
• moeite hebben met verborgen verwachtingen.

Minder centrale coherentie

De Britse onderzoekster Francesca Happé beschreef de theorie van Weak Central Coherence (zwakke centrale coherentie). Deze theorie stelt dat mensen met autisme vaak sterk zijn in details, maar minder automatisch de samenhang of de grote lijn zien. Daardoor kunnen zij:

• details uitstekend onthouden;
• losse feiten goed begrijpen;
• moeite hebben met hoofdgedachten;
• context minder spontaan meenemen in hun interpretatie.

Predictive processing en verwachtingen

Nieuwere theorieën beschrijven autisme vanuit het zogenaamde predictive processing model. Volgens onderzoekers zoals Peter Vermeulen en Karl Friston gebruiken mensen zonder autisme voortdurend eerdere ervaringen om te voorspellen wat waarschijnlijk gaat gebeuren. Bij autisme wordt meer vertrouwd op de directe informatie en minder op verwachtingen en aannames. Daardoor zijn:

• onverwachte situaties moeilijker;
• veranderingen belastend;
• dubbele betekenissen ingewikkelder;
• contextafhankelijke informatie lastiger.

Hoe merk je contextblindheid bij begrijpend lezen?

Kinderen met autisme kunnen:

• losse zinnen begrijpen, maar de bedoeling van de tekst missen;
• veel details onthouden, maar niet weten waar de tekst over gaat;
• moeite hebben met spreekwoorden en beeldspraak;
• vragen letterlijk beantwoorden;
• moeite hebben met inferentievragen;
• niet automatisch gebruikmaken van eerdere informatie uit de tekst.

Is contextblindheid een stoornis?

Nee. Contextblindheid is geen gebrek aan intelligentie en ook geen teken dat een kind niet wil leren. Veel kinderen met autisme zijn juist nauwkeurige en logische denkers. Hun hersenen verwerken informatie soms anders en niemand met autisme is daarin hetzelfde. Context moet vaak explicieter worden gemaakt en stap voor stap worden uitgelegd.

Wat helpt kinderen met autisme?

Kinderen met autisme hebben vaak baat bij:

• duidelijke uitleg;
• voorspelbaarheid;
• visuele ondersteuning;
• voorbeelden uit de praktijk;
• expliciet uitleggen van bedoelingen;
• stap voor stap leren verbanden leggen;
• veel herhaling.